De huidige escalatie tussen de Verenigde Staten en Iran is niet uit het niets ontstaan. De relatie tussen beide landen kent een lange, turbulente geschiedenis die teruggaat tot het midden van de twintigste eeuw — een geschiedenis van geopolitieke belangen, revoluties, gijzelingen, wapenwedlopen en diplomatieke breuken.
1. Van bondgenoten tot vijanden: de 1953-coup
De wortels van de vijandigheid gaan terug tot 19 augustus 1953, toen de regering van de democratisch gekozen premier Mohammad Mossadegh werd omvergeworpen. De centrale inlichtingendienst van de Verenigde Staten, de CIA, werkte samen met Britse inlichtingendiensten om een staatsgreep te orkestreren die Mossadegh uit zijn ambt zette en de pro-westers gezinde sjah Mohammad Reza Pahlavi weer aan de macht bracht. Dit gebeurde nadat Mossadegh het Britse oliekonijn nationaliseerde — en daarmee de belangen van westerse bedrijven raakte. Deze ingreep versterkte wijdverbreide gevoelens in Iran dat de VS zich mengde in binnenlandse aangelegenheden, en zou later een bron van diepe wantrouw worden.
2. De Islamitische Revolutie van 1979 en de gijzelingscrisis
Tot 1979 was Iran grotendeels een bondgenoot van de VS onder de sjah, die sterke westerse steun kreeg. Maar de Islamitische Revolutie van 1979 veranderde alles. Onder leiding van ayatollah Ruhollah Khomeini werd de monarchie omvergeworpen en werd Iran een islamitische republiek. Kort daarna, in november dat jaar, bestormden revolutionaire studenten de Amerikaanse ambassade in Teheran en namen 52 Amerikaanse diplomaten en burgers als gijzelaars. De gijzeling duurde 444 dagen en zette de toon voor decennia van vijandigheid. De VS verbraken de diplomatieke betrekkingen en voerden strenge sancties in.
3. Conflicten en confrontaties in de jaren ’80 en ’90
De jaren na de revolutie waren gevuld met conflicten die de relatie verder schuurden. Tijdens de Iran-Irak-oorlog (1980–1988) ondersteunden de Verenigde Staten Irak, wat door Iran werd gezien als een duidelijke strategische tegenwerking. In dezelfde periode vond ook de Iran-Contra-affaire plaats, waarin de VS heimelijk wapens leverde aan Iran om daarmee de Amerikaanse contra-rebellen in Nicaragua te financieren — een politiek schandaal dat in Washington voor opschudding zorgde.
4. Nucleaire spanning en sancties sinds 2000
In de jaren 2000 verscherpten de spanningen zich vooral rond het Iraanse nucleaire programma. Westerse landen, vooral de VS, beschuldigden Iran ervan heimelijk te werken aan een kernwapen, iets wat Teheran ontkende en stelde dat zijn programma uitsluitend voor civiel gebruik was bedoeld. In 2002 noemde de Amerikaanse president George W. Bush Iran onderdeel van een zogenoemde “as van het kwaad”, wat de relatie verder verslechterde.
5. Het nucleaire akkoord en zijn breuk
In 2015 bereikten Iran en wereldmachten onder leiding van de Verenigde Staten het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA), een akkoord dat het Iraanse nucleaire programma beperkte in ruil voor het opheffen van sancties. Dit werd gezien als een diplomatieke doorbraak. Maar in 2018 trok de Amerikaanse president Donald Trump de VS eenzijdig terug uit het akkoord en herinstelde harde sancties tegen Iran, wat opnieuw leidde tot een verslechtering van de betrekkingen en meer spanningen rond verbetering van Iran’s nucleaire activiteiten.
6. Recente escalaties en oorlogsdreiging
In de afgelopen jaren is de confrontatie verder opgelaaid. In 2025 voerden de VS en Israël gezamenlijke luchtaanvallen uit op Iraanse nucleaire faciliteiten, en Iran reageerde met raketaanvallen tegen Israël, wat leidde tot gevechten waarbij honderden omkwamen. Tegelijk weigert Iran sommige aspecten van internationale controle in te stemmen, wat de veiligheidsdialoog verder bemoeilijkt.
Waarom dit bestaat: diepgeworteld wantrouwen
Wat deze spanningen zo hardnekkig maakt, is niet alleen geopolitieke rivaliteit maar ook historisch wantrouwen. De herinnering aan de 1953-coup speelt een enorme rol in hoe veel Iraniërs de VS zien — niet als partner, maar als macht die zich in hun interne aangelegenheden mengt en eigen belangen nastreeft.
